Polskie poznawanie świata

Obiekty ilustrujące

Obiekty ilustrujące

18976MEK - osłona oczu - Wyspy Komandorskie, Aleuci

Bęben obręczowy – szamański (?)

Bęben wykonany jest z drewna, z którego zrobiona jest obręcz i drewniany uchwyt (rączka). Oryginalna membrana wykonana z wyprawionego pęcherza (jelita) ssaka morskiego (foki?, morsa?), uległa zniszczeniu*. Na zachowanych resztkach membrany brak jakichkolwiek śladów zdobień. Do obręczy dowiązany jest rzemień pleciony ze skóry lub ścięgien. Najprawdopodobniej jest to typ tzw. rodzinnego bębna obrzędowego, popularnego wśród ludów paleoazjatyckich na Kamczatce i na sąsiednich wyspach. W przeciwieństwie do szamanizmu syberyjskiego, bębna takiego nie posiadał szaman, lecz był on własnością rodziny. Jego funkcja może powiązana z tzw. szamanizmem rodzinnym*, charakterystycznym m. in. dla Czukczów i Eskimosów. Opierając się na zachowanych danych jest to bęben pochodzący z Wysp Komandorskich. Obiekt trafił do zbiorów krakowskiego Muzeum Etnograficznego w 1963 roku. Pierwotnie, wraz z większością obiektów z etnograficznej kolekcji Benedykta Dybowskiego, przechowywany był w Muzeum Techniczno – Przemysłowym. Po likwidacji tej placówki w 1951 roku, przekazany został do zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, skąd trafił do Muzeum Etnograficznego, dopełniając tym samym znajdującą się tam już w większości kolekcję aleucką.

*(ubytki objęły około 40%-50% jej powierzchni, reszta zachowała się w postaci pomiętych płatów – strzępów).

*Istoriko-etnograficzeskij atlas Sibiri zalicza ten obiekt do grupy bębnów szamańskich z rękojeścią

 

Parka – męska odzież wierzchnia ze skór ptasich z piórami

Obiekt unikatowy, niezwykle rzadki w kolekcjach muzealnych. Pozyskany przez Benedykta Dybowskiego podczas pobytu na Wyspie Beringa, wchodzącej w skład archipelagu Wysp Komandorskich. Odzież wykonana jest z kilkudziesięciu tzw. skalpów ptasich, tj. wyprawionych skórek ptasich wraz z piórami, zszytych w jedną całość. Rękawy poszerzano u nasady poprzez wstawienie klinów, przez co całość uzyskiwała krój przypominający kimono. Szwy są tak gęste i jednocześnie schowane, że odzież ta – pomimo wykonania z wielu drobnych fragmentów – posiada właściwości nieprzemakalnej peleryny. Zazwyczaj parka wyposażona była w doszyty kaptur (którego brakuje w egzemplarzu znajdującym się w zbiorach krakowskiego Muzeum Etnograficznego). Ubranie to noszono na dwa sposoby: piórami na wierzch jako odzież nieprzemakalna (pióra maskonurów, toporków i innych ptaków morskich posiadały właściwości nie absorbowania wody), piórami do wewnątrz jako zabezpieczenie przed chłodami. Parkę uzupełniano czasami kamlejką (ochronną odzieżą wykonaną z jelit ssaków morskich), którą zakładano pod spód czyniąc w ten sposób idealną kombinację zabezpieczającą ciało przed zimnem, wiatrem i wodą. Warto pamiętać, że w ekstremalnych warunkach Dalekiej Północy, parka służyć mogła aleuckim myśliwym jako rodzaj posłania, a nawet schronienia – osobistego namiotu/śpiworu. Obiekt ten trafił do zbiorów krakowskiego Muzeum Etnograficznego już w 1913 roku, za pośrednictwem ówczesnej Rady Miasta Krakowa, która zadecydowała o jego „przeniesieniu” ze zbiorów istniejącego wówczas Muzeum Techniczno Przemysłowego. Parka z Wyspy Beringa, wykonana i pozyskana przed 1883 rokiem, jest jedynym tego typu, bezcennym egzemplarzem w polskich kolekcjach etnograficznych.

 

Kombinezon

Kombinezony dziecięce wyrabiano z kilku fragmentów miękkiej skóry jelenia lub renifera, pozyskanej z podgardla lub z tzw. łapek (kończyn) tych zwierząt. W przeciwieństwie do przeważnie obszernych i luźnych strojów dla dorosłych, kombinezon dopasowywany był ściśle do ciała dziecka. Krańce nogawek obszyto irchową lamówką, podobnie jak i krawędź kaptura, stanowiącego jedną całość z resztą kombinezonu. Z przodu kombinezonu znajduje się głębokie wycięcie, pozwalające na jego swobodne założenie i zdjęcie. W kroczu umieszczono obszerny otwór umożliwiający wymianę futrzanej „pieluchy”, zapewniającej utrzymanie odpowiedniej higieny dziecka lub bezpośrednie załatwianie potrzeb fizjologicznych. Rękawy ozdobiono szerokim pasem aplikacji futrzanych w kolorach biało – brązowej szachownicy. Ten sposób zdobienia charakterystyczny był dla odzieży Koriaków i Itelmenów (Kamczadali). Uzupełnieniem kombinezonu były zazwyczaj futrzane skarpety, rękawice oraz czapka. W zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie znajdują się dwa bardzo podobne kombinezony dziecięce. Obydwa pochodzą z Kamczatki i pozyskane zostały przez Benedykta Dybowskiego w latach 1879 – 1883.

 

Kurtka ze skór rybich

Kurtka uszyta z wyprawionych skór ryb rzecznych lub morskich. Typ odzieży ochronnej dla dziecka. Kurtki-peleryny ze skór rybich chroniły odzież wykonaną z futra przed wodą, wilgocią i wiatrem, stanowiąc niezbędny ekwipunek zwłaszcza podczas wypraw na akweny wodne. Skóry rybie, odpowiednio spreparowane i natłuszczone, zszywano za pomocą ścięgien jelenia lub renifera. Odzież ta cechowała się dużą wytrzymałością i trwałością. Odpowiednio używana – posiadająca stały kontakt z wodą (wilgocią) – przez wiele lat zachowywała swoje wodoodporne, nieprzepuszczające właściwości. Przechowywana w nie naturalnych (muzealnych) warunkach, pomimo upływu ponad 140 lat od momentu jej wykonania, nadal jednak zachowuje swe właściwości. Kurtka ze skór rybich wykonana została przez mieszkańców dorzecza Amuru, rzeki stanowiącej naturalną i zarazem kulturową granicę pomiędzy Rosją a Chinami. Obiekt, jako jeden z nielicznych zachowanych, pochodzi z kolekcji Benedykta Dybowskiego z czasów badań prowadzonych na zesłaniu (lata 1864 – 1877). Dybowski pozyskał ją albo w 1869 roku podczas wyprawy kierowanej przez gen. Skołkowa poruszającej się rzekami Amur (osiągając ujście do Morza Ochockiego) oraz Ussuri i Szyłka, albo w latach 1872 – 1875, podczas ponownych, znacznie dłuższych badań prowadzonych na tym obszarze. Ten unikatowy obiekt wykonany został najprawdopodobniej przez Nanajów (Goldów) lub Nani (Oroczan).

 

Strój kobiecy Ewenów (Lamutów)

Strój kobiecy, składający się z czapki, kaftana, fartucha oraz obuwia. Odzież ewenkijskich kobiet wyróżnia się bogatym zdobnictwem i charakterystycznym krojem. Kaftany posiadają prostą dolną krawędź obszytą futrem oraz rozcięcie z przodu, które schodzi się ku górze a rozszerza ku dołowi. Uzupełnieniem kaftanu jest tzw. nagrudnik (napierśnik – brak w kolekcji MEK) oraz fartuch sięgający kolan. Futrzane buty posiadają charakterystyczne dekoracje – naszywane gęsto, tworzące szeroki pas aplikacje z barwnych szklanych paciorków. Podobne dekoracje, stosownie do typu odzieży, ozdabiały również czapki, rękawice, fartuchy i nagrudniki. Kaftany, w zależności od przeznaczenia i pory roku, uzupełniane były futrem (aplikacjami z futra) lub zakładano na nie grube kożuchy (kuklanki). Ewenowie są ludem z grupy tunguskiej (ewenkijskiej), od wieków trudniący się koczowniczym pasterstwem, a ich kultura i sposób życia oparte są o hodowlę reniferów. Istnieje przysłowie: „Jest ren, jest Ewen. Nie ma rena, nie ma Ewena”. To właśnie przywiązanie do tradycyjnego, koczowniczego trybu życia oraz do hodowli renifera wyróżnia ich do dziś dnia spośród licznej wspólnoty ludów zaliczanych do grupy ewenkijskiej. Na przestrzeni wieków, Ewenowie spychani byli na odległe tereny północno – wschodniej Azji, gdzie zasiedlili tereny obecnej Republiki Sacha (Jakucji), Obwodu Madagańskiego, Czukockiego Okręgu Autonomicznego oraz Kraju Kamczackiego (Kamczatki). Zmuszeni do egzystencji w skrajnie nieprzyjaznych, ekstremalnie zimnych rejonach tundry i lasotundry, nigdy nie byli zbyt liczni. Obecną populację Ewenów szacuje się na około 20 tysięcy osób.

 

Kamlejka – odzież ochronna wykonana z jelit ssaków morskich

Odzież wykonana ze zszytych, wyprawionych jelit ssaków morskich (najprawdopodobniej lwów – kotów morskich), połączonych nićmi pozyskanymi ze ścięgien. Cała powierzchnia była starannie natłuszczana, co pozwalało zachować zarówno właściwości nieprzemakalne, jak i zabezpieczało przed spękaniem. Kamlejkę wykorzystywano jako rodzaj peleryny – odzieży chroniącej przed przemoknięciem, zwłaszcza podczas wypraw myśliwskich podejmowanych na kajakach. Nakładano ją wówczas na futrzane kaftany (kuklanki), uzupełniając drewnianym daszkiem – ochroną twarzy przed wiatrem i wodą. Kamlejka służyła również jako zabezpieczenie parki (odzieży wierzchniej wykonanej ze skórek – skalpów ptasich). Kamlejki wykonywano także z wyprawionych skór rybich.

Obiekt unikatowy, rzadki w kolekcjach muzealnych, wykonany przed 1883 rokiem. Pozyskany został przez Benedykta Dybowskiego od Aleutów podczas pobytu na Wyspie Beringa, wchodzącej w skład archipelagu Wysp Komandorskich Obiekt ten trafił do zbiorów krakowskiego Muzeum Etnograficznego w okresie międzywojennym, ze zbiorów Muzeum Techniczno Przemysłowego, w którym pierwotnie znajdowała się etnograficzna kolekcja Benedykta Dybowskiego. Jest jednym z trzech tego typu bezcennych eksponatów z jego kolekcji, które przetrwały do naszych czasów.

 

Model kajaka („bajdarki”) aleuckiego

Model kajaka, który w języku Aleutów z Wysp Komandorkich określany jest jako ehzelech, ikach albo ehlech, popularnie zwany bajdarką. Znane są jedno, dwu i trzyosobowe kajaki (tzw. jedno, dwu i trzyluczki). Modele z kolekcji Dybowskiego przedstawiają aleuckich myśliwych w pełnym ekwipunku wraz z charakterystycznymi kajakami wykonanymi w pomniejszonej skali, lecz identyczną techniką i z tych samych materiałów, co kajaki naturalnej wielkości. Konstrukcję szkieletu stanowią drewniane tyczki, a poszycie powstało ze specjalnie wypreparowanych skór. Postaci myśliwych, umieszczone w liczbie od 1 do 3, odtworzone zostały z precyzyjną wiernością: ubrani są w wodoodporne kamlejki, głowy niektórych wieńczą drewniane daszki (w języku Aleutów tanykjugch albo czachudach, po rosyjsku zwane kandyrok), zabezpieczające twarz przed wodą lub oślepiającym słońcem. Na jednym z modeli zachował się ponadto myśliwski ekwipunek: harpuny, sieć – podbierak i kij do odbijania od brzegu.

Modele wykonane zostały przez Aleutów, zleceniodawcą był Benedykt Dybowski, który już wówczas miał na uwadze konieczność jak najobszerniejszego zilustrowania kultury paleoazjatyckich myśliwych, zamieszkujących Wyspy Komandorskie. Zdając sobie sprawę, że ze względów czysto logistycznych, wśród pozyskanych „oryginalnych” przedmiotów, którymi posługiwali się oni na co dzień, nie mogą znaleźć się kajaki (bajdarki) naturalnych rozmiarów, zlecił wykonanie modeli w odpowiedniej skali. Zabieg zastosowany przez Dybowskiego, był próbą ratowania obrazu unikalnych kultur etnicznych dalekowschodniej Syberii i Wysp Pacyfiku. Powstaniu modeli przyświecała idea prezentacji kultur Kamczatki i Wysp Komandorskich na ekspozycjach muzealnych. Obecnie obiekty te są nie tylko ważnym elementem kolekcji, ale i bezcennym przykładem ilustrującym XIX wieczne koncepcje i sposoby gromadzenia oraz prezentowania kultur etnicznych w przestrzeni muzealnej.

 

Osłona twarzy

Osłona - daszek zabezpieczająca przed słońcem i wodą aleuckich myśliwych pływających na kajakach. Przedmiot wykonany z drewna dryftowego, ozdobiony piórami i wąsem kota morskiego (kotika), wykonany przez Aleutów z Wysp Komandorskich. Aleuci określali tę osłonę jako tanykjugch albo czachudach, po rosyjsku znana jest pod nazwą kandyrok. Jeszcze pod koniec XIX wieku tego typu akcesoria stanowiły powszechne wyposażenie myśliwego wypływającego kajakiem (po rosyjsku tzw. bajdarką) na przybrzeżne wody morskie. Aleuci osadzali osłonę na wysokości czoła, nakładając ja na kaptur wodoodpornej kamlejki, który osłona dociskała. Ozdoby umieszczone na „dziobie” maiły dla Aleutów znaczenie zarówno magiczne (wierzeniowe) jak i dekoracyjne.

Zgodnie z art. 173 ustawy Prawa Telekomunikacyjnego informujemy, że kontynuując przeglądanie tej strony wyrażasz zgodę na zapisywanie na Twoim komputerze tzw. plików cookies. Ciasteczka pozwalają nam na gromadzenie informacji dotyczących statystyk oglądalności strony. Jeżeli nie wyrażasz zgody na zapisywanie ich zmień ustawienia swojej przeglądarki internetowej.